Zerzevan Kalesi, Diyarbakır İli Çınar İlçesi sınırlarında, Diyarbakır-Mardin karayolu üzerinde yer almaktadır. Roma’nın doğu sınırındaki önemli bir askeri garnizonu olan kale, 3 bin yıl öncesine, Asur Dönemi’ne (MÖ 882–611) kadar uzanan köklü bir tarihe sahiptir. Pers Dönemi’nde (MÖ 550–331) Kral Yolu üzerinde yer alan bu yerleşim, yol güvenliğini sağlamak amacıyla kullanılmıştır. Alanda yapılan arkeolojik buluntular, yerleşimin Parth (MÖ 140–85), Geç Hellenistik ve Erken Roma dönemlerinde, MÖ 2. yüzyıldan MS 3. yüzyıla kadar kullanıldığını ortaya koymaktadır.
Roma Dönemi’nde, MS 3. yüzyılda Severuslar döneminde (MS 198–235) bugünkü askeri yerleşim inşa edilmiştir. Yerleşime ait surlar ve yapılar, Anastasios I (MS 491–518) ve Justinianos I (MS 527–565) dönemlerinde onarılmış; bazı yapılar ise tamamen yeniden inşa edilerek son haline getirilmiştir. Yerleşim, 639 yılında İslam ordularının bölgeyi fethetmesine kadar kesintisiz olarak kullanılmıştır.
Zerzevan Kalesi, günümüze kadar en iyi korunmuş askeri yerleşimlerden biri olup, aynı zamanda dünyada gün yüzüne çıkarılmış son Mithras Kutsal Alanı’na da ev sahipliği yapmaktadır. Bu yapı, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırındaki bilinen ilk ve tek Mithras Tapınağı olma özelliğine sahiptir.
Askeri yerleşim; 1200 metre uzunluğunda ve 15 metre yüksekliğindeki surlar ile 21 metre yüksekliğindeki gözetleme ve savunma kuleleriyle çevrilidir. Güney bölümde gözetleme ve savunma kulesi, büyük kilise, yönetim binası, silah deposu (arsenal), kaya sunağı gibi mimari yapılar yer almaktadır. Kuzey kısmında ise cadde ve sokaklar boyunca villalar ve konutlar izlenebilmektedir. Bu konut alanında ayrıca su sarnıçları, yeraltı kilisesi, yeraltı yapıları ve Mithras Kutsal Alanı yer almaktadır. Surların dışında ise yerleşime su sağlayan kanallar, sunu çanakları ve taş ocakları dikkat çekmektedir. Nekropol alanında ise kaya mezarları ve tonozlu mezarlar yer almaktadır.
Zerzevan Kalesi'nde hem yer üstünde hem de yer altında geniş bir yerleşim alanı bulunmaktadır. Zerzevan Kalesi ve Mithras Kutsal Alanı, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer almaktadır. Kazı ve restorasyon çalışmaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Dicle Üniversitesi iş birliğiyle, Prof. Dr. Aytaç COŞKUN başkanlığında 2014 yılında başlatılmış olup hâlen devam etmektedir.
